NEDEN MASALLAR?

Bu blog yazımızda sözlü gelenek ürünleri olan masalların okullarda anlatılmasının önemi üstüne yazılmış “Neden Masallar” isimli kıymetli makaleyi paylaşmak istedik. Makale, 1987 yılında İngiltere’de kurulmuş ve Anlatıcı Ben Haggarty tarafından yönetilen The Crick Crack Club tarafından yazılmış. Kuruldukları yıldan beri hikâye anlatıcılığını yaşatmak ve yaymak için önemli çalışmalar yapan topluluğun bu alanda kaynak yaratmak gibi bir misyonu da var. Tıpkı Seiba’nın bu topraklarda yapmaya çalıştığı gibi.

Seiba ailesinin uzun soluklu programlarından mezun ettiği pek çok anlatıcı, bugün çeşitli vakıf okulları, özel okullar ya da devlet okullarında düzenli anlatılar yapıyor. Öğrencilerimiz sayesinde masallar, çocukların hayal güçlerini zenginleştirmek üzere sınıflarda anlatılıyor. Bir sonraki yazımızı size bu öğrencilerimizi de tanıtmaya ayıracağız.

Bu vesile ile sizleri, Seiba’nın hayal annesi Nazlı Ç. Azazi’nin ustalarından biri olan Ben Haggarty ve The Crick Crack Club ile tanıştırdığımız için mutluyuz.

Keyifli okumalar…

NEDEN MASALLAR?

Sınıf Ortamında Masal Anlatımı

“Peri masalları çocuklara ejderhaların var olduğunu anlatmazlar. Çocuklar zaten ejderhaların var olduğunu bilirler. Peri masalları çocuklara ejderhaların yenilebileceğini anlatırlar.” G.K. Chesterton

Okuyacağınız çalışma, masalları ve masal anlatımını sınıf ortamında günlük ders akışına dahil etmenin faydalarını yansıtmaktadır. Önerilenlerin hepsi değilse de birçoğu, okuma yazma etkinlikleri ile elde edilebilse de, altını çizmek istediğimiz nokta, sadece sözlü anlatımın içerdiği yakınlık, enerji, hız, esneklik ve keyiftir. Konumuz masal yaratma becerileri ve yöntemleri değildir. Bunun yerine, geleneksel hikâyeleri anlatarak ve dinleyerek neler elde edilebileceğidir.

KEYİF ALMA

Masallar merak uyandırır ve eğlendirir: insanlar masal dinlemekten keyif alırlar. Anlatılar, dinleyenlerin yaşı, sosyal durumu, dini, kültürü, etnik kimliği ne olursa olsun herkesin ilgisini çeker. İyi bir masal, iyi bir fıkraya benzer; insanın içinde onu paylaşma ve bu sayede kendi deneyimini aktarma isteği uyandırır. Masallar ve diğer sözlü gelenek ürünleri bu şekilde yayılır.

AŞİNALIK

Sözlü anlatı türü her birimiz için tanıdıktır, bu sebeple öğretimde faydalı bir araçtır. Öğrenenin, yeni kavram, fikir ve konularla, alışık olmadığı öğretim ve iletişim yöntemlerinin dışında bir bağ kurmasını ve onları değerlendirebilmesini sağlar. Dinleyicilerle iletişim kurabilen kapsayıcı anlatı deneyimleri, çocuklar için karmaşık fikirleri daha rahat algılanır ve anlamlı hale getirirler. Gerek masalı dinlerken gerekse masalı kendi düşüncelerini ifade etmekte kullanırken çocuklara yardımcı olurlar.

DİNLEME, ODAKLANMA VE SIRALAMA

Geleneksel bir masalı dinleme ve kendi sözcükleriyle yeniden anlatma süreci önemli becerilerin gelişimini temsil eder. Hem dinleyici hem de anlatıcı, anlatıya odaklanır, art arda dizilen olayları takip eder ve sebep-sonuç bağlantıları kurarlar. Masalların karmaşıklık dereceleri birbirlerinden çok farklıdır. Yapısal anlamda basit görünen birçok masalın altında katman katman anlamlar bulunur. Dinleyicinin ne kadar karmaşık bir yapıyı ya da anlam katmanını algılayabileceği birçok değişkene bağlıdır. Dinleyicinin yaşı önemli bir etken olmasına rağmen aslında bunlardan sadece bir tanesidir. Masalın, dinleyici tarafından yeniden anlatılması daha fazla karmaşa ve anlam katmanını ortaya çıkaracaktır. Dinleyicinin imgelerle ilişki kurması ve hayal gücünün harekete geçmesi için net ve temiz bir anlatı akışı gereklidir. Anlatıcı, bir dizi olayı aktarırken, karakterleri ve ortamları betimleme, etkenleri ve sonuçlarını geliştirme ve tüm bunları yaparken de anlık ve doğaçlama bir dil kullanma mücadelesi içindedir.

ODAKLANMA VE ARAŞTIRMA

Masallar odaklanmak ve araştırma yapmak için kullanılabilir. Odaklanılan nokta bir müzakere konusu, bir nesne, etkileşim ya da bir bağlantı olabilir. Bir masal, belirli bir dönem ya da tarihi olay, belirli bir coğrafi alan, çevre, bina, tema ya da kişiyle ilgili olabilir. Odak noktası belirlendikten sonra masalın anlatımı ve buna bağlı çalışmalar ile daha derinden araştırma yapılabilir.

ZİHİNDE CANLANDIRMA VE ALGILAMA

Masallar dinleyicide olağanüstü yaratıcı tepkiler oluşturur ve onlara ilham verirler. Masalın dili ve anlatım biçimi, aklın gözündeki sinema perdesine canlı ve etkili imgeler yansıtır. Bu imgeler anlatıcının sözcükleri, tasvirleri, yüz ifadeleri ve beden dilinin dinleyicide uyandırdığı tepkilerle bağlantılı olduklarından genellikle kalıcı ve güçlü izler bırakırlar. Ayrıca anlatıcı becerikli ise, dinleyici hayal gücünde çok duyulu bir deneyim yaşar; aynı anda beş duyusu harekete geçer.

Dışarıdan verilen görsel imgeler olmadığında, her bireyin hayal gücü kendi imgelerini yaratmakta özgürdür. Bu imgeler oluşurken masalın içeriğinin yanı sıra insanlarla ve mekanlarla ilgili kişisel deneyimlerinden, sosyal etkileşimlerinden, yerlerden, seslerden, kokulardan, hislerden, rüyalardan ve kabuslardan çağrışımlar yaşanabilir. Ayrıca dinleyicinin hayal gücünde yarattığı imgeler, daha önceden karşılaşmış olduğu resim, film, karikatür, çizgi roman, dergi, resimli kitap, reklam ve sanat eserlerinden de etkilenir.

Gerçekler çoğu zaman unutulsa da imgeler akılda kalır.  Masalı hayal gücünü kullanarak dinleyen kişi masalı yeniden anlatmak istediğinde artık faydalanabileceği zengin bir kaynağa sahiptir. Oluşturulan görsel imgelerin gücü masalı dinleyen kişide anlatmak için bir istek uyandırır.

EMPATİ KURMA, HAYAL ETME, YORUMLAMA VE TEPKİ VERME

Dinleyici masala tam o anda, anlatılırken ve dinlerken, eşzamanlı olarak tepki verir. Bu tepki, dinleyicinin hayal gücü, karakterler ve durumlarla empati kurabilmesi, anlatıyı yorumlayıp imgeleştirmesi, masaldaki benzetme, mecaz ve alegori unsurlarıyla can bulur. Anlatılardaki karakterlerin birer çocuk, yetişkin ya da sadece “insan” olmaları dinleyicinin empati kurması için bir referans noktasıdır.

Her insanın masalın içinde yer alan unsurları algılama ve masalı hayalinde canlandırma şekli bireysel bir deneyim olmakla birlikte masalın yapısı ve içeriğinin sunduğu çerçeve içinde de farklılıklar gösterir. Masalı bu şekilde yoruma ve algıya dayalı olarak iletmek duygu, düşünce ve fikir paylaşımı gerektirdiğinden önemli ve değerli bir süreçtir. Masal anlatımının tek kişilik bir performans oluşu, anlatıcıya her seferinde masalın içindeki karakterlerin güdü ve eylemlerini daha derinden anlamak için harika bir fırsat yaratır.

Bu güçlü ve hafızada kalıcı izler bırakan deneyimler üstüne konuşmaya zaman ayırmak önemlidir. Konuşmak, sözlü anlatıları tekrarlamak ve anımsamak, hafızayı korumak için önemlidir.

KEŞFETME, BETİMLEME, SORUŞTURMA VE SORGULAMA

Masal anlatımının hemen ardından anlatıcıyla dinleyen arasındaki karşılıklı etkileşim ve sonrasında dinleyicinin masalı anlatması, bir keşfetme, betimleme, soruşturma ve sorgulama süreci yaratır.

SIRALAMA, ANALİZ ETME, DÖNÜŞÜMLÜ DÜŞÜNME, KARŞILAŞTIRMA, BAĞLANTILAR KURMA VE MUHAKEME ETME

Keşfetme, soruşturma ve sorgulama süreci daha detaylı bir analiz haline dönüştürülebilir. Örneğin karakterlerin nasıl ve neden belirli bir şekilde davrandıkları ya da birbirlerini etkiledikleri; sebep-sonuç ilişkileri, hikâyenin, mekânsal ve zamansal, somut ve mecazi boyutları gibi farklı boyutlarındaki unsurlar arasındaki bağlantılar incelenebilir. Çalışma, başka masallarla karşılaştırmalar yapılarak geliştirilebilir.

Dinleyici masal hakkında dönüşümlü düşünürken, analiz yaparken, masalı doğaçlayarak anlatırken ve tekrar ederken kendi hayal gücünü yeniden tetiklemiş ve yeni bir deneyim yaşamış olacağından, dinlediği masal hakkındaki algısı derinleştirmiş olacaktır. 

ÖNSEZİ VE SORUN ÇÖZME

Masallar oyunbazdır. Etkileyici örüntülerle dokunmuştur. Günlük yaşantı ve algıyı sınırlayan kuralları bozarlar. Her iki koşulda da dinleyenlerine sonuçları tahmin etmeleri için teşvik edici fırsatlar sunarlar. Oyunbaz masallar kurnazlığın, bazen kişisel çıkar bazen de toplumun iyiliği için nasıl kullanıldığını gösterir. Ahmaklık masalları bilgeliğin özünü sorgular. Bilmece masalları ise mantık ve seçim kavramları üzerine alıştırmalar yaptırır.

Peri masalları ise “bir varmış bir yokmuş” diye başlayarak, anlatıcının az sonra aktaracağı bilgilerin normlarla sınırlandırılmamış bir ortamda gerçekleşeceğini haber verir. Bu da sihir ve dönüşümü, yeni ilişkiler ve çatışmalar yaratılmasını mümkün kılar. Böylece masaldaki çelişkiler ve zorluklar yeni olasılıklara dönüştürülebildiği gibi çözümleri için de farklı fırsatlar doğar. Bu tür masallarda karakterlerin karşılaştığı zorlukları ve çözümlerini tartışmak düşünme ve sorun çözme becerilerinin geliştirilmesini destekler. Anlatıcı dilediği herhangi bir durumu anlatırken dinleyicisine alışılmış kalıpların dışında düşünmesi için bir fırsat vermiş olur.

GERÇEK OLAN İLE HAYAL ÜRÜNÜ OLANI AYIRT EDEBİLME

Masallar gerçek ve gerçeküstü olandan bahsederler. Belirsizlik ve paradoksları keyifle sunarlar. Farklı masal ve anlatı gelenekleriyle karşılaşmak, dinleyenlerin gerçekleri yalanlardan ayırabilmelerine yardımcı olur. Bazı masallar mantık sınırlarını keyifle zorlarken, bazıları ise gerçekleri apaçık ve kesin bir şekilde gün ışığına çıkarırlar. En fantastik mitler bile duygusal gerçekler barındırır ve doğrudan ifade edilemeyen mecazi gerçekleri ifade ederler.

ANLAM YARATMA, BENİMSEME VE UYGULAMA

Dinleyici ve anlatıcının masaldan anlam çıkarmaları bir anlayış geliştirme çabasıdır. Bu anlam ya da anlayış, artık benzer durum ve bağlamlarda başvurulacak bir bilgidir. Bu sayede kaynakları ne kadar eski olursa olsun, nerede ve hangi zamanda geçerse geçsin masallar bu zaman ve mekânda onları dinleyen, yeniden anlatan ve üzerinde çalışan bireyler için çağdaş çağrışımlar yaparlar.

KABUL ETME, ANLAMA VE DEĞİŞİMLE BAŞ ETME

Masallar değişimi ele alır. Değişim istisnasız herkesin baş etmesi gereken bir şeydir. Karakterin geçirdiği değişim, Külkedisi masalındaki gibi sosyal/ekonomik, Güzel ve Çirkin masalındaki gibi fiziki ya da birçok destan kahramanının içinde uyanan pişmanlık ve acıma örneğindeki gibi duygusal olabilir.

The Crick Crack Club hakkında daha fazla bilgi için: http://www.crickcrackclub.com

Çeviri: Maral Perk

Çeviri editörü: Roza Erdem

Kapak görseli: slideplayer.com/slide/4848027/

 

 

Post A Comment